Sociale media en kinderen: waarom stoppen met de telefoon zo moeilijk is

In mijn praktijk als orthopedagoog en buiten therapeut hoor ik deze vragen regelmatig. Ouders vragen zich af hoe ze meer grip kunnen krijgen op het telefoongebruik van hun kind en of sociale media misschien verslavend kan zijn. En eerlijk is eerlijk: dat gevoel herkennen veel volwassenen zelf ook. Je pakt even je telefoon om iets op te zoeken en tien minuten later weet je eigenlijk niet meer wat je wilde doen.

Er bestaan gelukkig allerlei praktische tips voor ouders om het schermgebruik van hun kind te beperken. In mijn eerdere blog over schermtijd en pubers ga ik daar uitgebreider op in met 6 concrete tips voor ouders. Toch merk ik in de praktijk dat dit lang niet altijd voldoende helpt. En dat heeft volgens mij een simpele reden: sociale media zijn zo ontworpen dat stoppen ontzettend moeilijk is. Je bent als ouder dus eigenlijk aan het vechten tegen het algoritme. De slimme software van sociale-mediaplatforms die op basis van kijkgedrag, likes en interacties bepaalt welke content kinderen te zien krijgen, en die zo is ontworpen dat ze blijven scrollen en kijken.

Ouders zeggen soms tegen mij: “Ze moeten gewoon minder op hun telefoon of computer.” Maar zo simpel is het vaak niet. Een moeder verwoordde het laatst treffend tegen mij: “Het voelt alsof je ze op jonge leeftijd een sigaret hebt gegeven en nu verwacht dat ze die gewoon weer vrijwillig teruggeven terwijl ze al verslaafd zijn.” Dat klinkt misschien wat overdreven, maar ergens raakt het wel een gevoel dat veel ouders herkennen. Kinderen groeien tegenwoordig op in een wereld waarin smartphones en sociale media overal zijn. Op school, bij vrienden, thuis op de bank. We hebben onze kinderen dus niet alleen een telefoon gegeven. We hebben ze ook toegang gegeven tot een wereld die ontzettend aantrekkelijk en moeilijk weg te leggen is – en onderdeel is geworden van hun sociale belevingswereld en identiteitsvorming.

Hoogleraar en neuropsycholoog Erik Scherder waarschuwt al langer dat sociale media een sterk effect hebben op het beloningssysteem in het brein. Elke like, reactie of grappig filmpje zorgt voor een kleine beloning in het brein. Daarbij komen stofjes vrij zoals dopamine, oxytocine en endorfine. Dat voelt prettig en zorgt ervoor dat het brein dat gedrag wil herhalen.

Nog één filmpje.
Nog één swipe.
Nog even kijken of iemand gereageerd heeft.

Dat patroon maakt het voor kinderen — en eerlijk gezegd ook voor volwassenen — moeilijk om hun telefoon weg te leggen. Veel jongeren geven zelf ook aan dat ze minder op hun telefoon willen zitten, maar dat het ze niet goed lukt.

In mijn praktijk Buiten Gewoon Beter begeleidde ik een meisje van elf jaar dat veel tijd doorbracht op sociale media, vooral op TikTok. Haar moeder voelde zich behoorlijk machteloos. Iedere poging om grenzen te stellen of mee te kijken op haar telefoon leidde tot boosheid en discussies. Het meisje zelf had een andere hulpvraag aan mij, namelijk eentje over angst. Via sociale media had ze nare beelden gezien die steeds opnieuw in haar hoofd bleven rondspoken. Ze durfde niet meer alleen thuis te zijn met haar broertje en vond het eng om alleen ergens naartoe te gaan.

Met behulp van EMDR hebben we eerst gewerkt om de beelden rustiger te krijgen. Daarna is ze via ACT weer gaan doen wat zij eigenlijk belangrijk vond: naar vriendinnen gaan, buiten spelen en weer vertrouwen krijgen in zichzelf. Toen er hierdoor meer rust kwam en het meisje zich gehoord voelde, werd het gesprek over sociale media ineens een stuk makkelijker. Waar er eerst vooral strijd was tussen moeder en dochter, ontstond nu ruimte om samen afspraken te maken over schermgebruik en sociale media. Voor dit meisje werkte dat goed. Maar het had natuurlijk nog fijner geweest als ze op jonge leeftijd niet al met zulke heftige beelden in aanraking was gekomen.

Het voorbeeld hierboven staat helaas niet op zichzelf. Steeds vaker zien ouders dat sociale media een grote rol spelen in het leven van hun kind. En dat laat meteen zien dat dit onderwerp groter is dan alleen opvoeding. Natuurlijk spelen ouders een belangrijke rol, maar het is ook een maatschappelijk vraagstuk. Gelukkig groeit de discussie hierover. In verschillende landen wordt nagedacht over strengere leeftijdsgrenzen voor sociale media, zodat ouders niet langer alleen hoeven te vechten tegen het algoritme. Ook ontstaan er ouderinitiatieven zoals Smartphonevrij Opgroeien die pleiten voor een kindertijd met minder schermen.

Persoonlijk hoop ik dat we over tien jaar terugkijken op deze periode en denken: “Wist je nog dat kinderen van tien jaar soms al uren per dag op sociale media zaten?” Een beetje zoals we nu terugkijken op vroeger en zeggen: “Wist je nog dat je gewoon mocht roken in een restaurant of zelfs in een vliegtuig?” Wat toen normaal leek, vinden we nu bijna onvoorstelbaar.

Uiteindelijk verdienen kinderen en jongeren iets heel eenvoudigs: een jeugd met genoeg ruimte om te spelen, te ontdekken en met elkaar te lachen — zonder dat er voortdurend een scherm tussen zit.

In mijn praktijk Buiten Gewoon Beter begeleid ik kinderen en jongeren van 8 tot 20 jaar bij onder andere angst, overprikkeling, boosheid en problemen rondom sociale media en schermgebruik. Onlangs werd mijn werk als buiten therapeut ook uitgelicht in de krant. Lees hier het artikel.

Sociale media zijn zo ontworpen dat ze het beloningssysteem in het brein activeren. Daardoor kan het voor kinderen en jongeren moeilijk zijn om hun telefoon weg te leggen.

Dat verschilt per leeftijd en zijn de meningen ook over verdeeld. Belangrijk naast het aantal uren is dat er voldoende balans blijft tussen onder andere schermtijd, beweging, slaap en sociaal contact. En of je als ouder zicht hebt op waar je kind online mee bezig is. Zie ook FAQ (problematisch beeldschermgebruik en verslaving)